Stervensfase herkennen: kenmerken en symptomen van de laatste levensfase

In het kort

• De stervensfase kan uren duren, maar ook dagen tot ongeveer een week.
• Veelvoorkomende tekenen: weinig eten en drinken, meer slapen, een onregelmatige ademhaling, koude handen en voeten en vlekken op de huid.
• Iemand kan onrustig of in de war raken. Dat heet terminale onrust of een delier.
• Niet iedereen heeft alle kenmerken. Bespreek wat je ziet altijd met de huisarts of verpleegkundige.

Hoe herken je de stervensfase? Lees welke lichamelijke en emotionele tekenen er zijn in de laatste levensfase, wat terminale onrust is en wat je als naaste kunt doen.

Als iemand die je liefhebt gaat sterven, wil je weten wat je kunt verwachten. Hoe herken je dat de stervensfase is begonnen? Wat gebeurt er met het lichaam? En wat kun je zelf doen? De stervensfase is de laatste periode van het leven, vlak voor het overlijden. In die tijd treden vaak lichamelijke, emotionele en spirituele veranderingen op. In dit artikel lees je welke kenmerken je kunt zien en hoe je je dierbare kunt bijstaan.

Wat is de stervensfase?

De stervensfase zijn de laatste uren of dagen van iemands leven. Het lichaam bereidt zich voor op de dood. Sterven kan snel gaan, in een paar uur. Het kan ook langer duren, van dagen tot ongeveer een week. Hoe het verloopt, is bij ieder mens anders.

Lichamelijke kenmerken van de stervensfase

Minder eten en drinken

De zin in eten en drinken neemt af en verdwijnt vaak helemaal. Iemand heeft dan meestal geen honger of dorst meer. Probeer niet om toch eten of drinken te geven. Geef alleen kleine slokjes of een ijsblokje als je dierbare erom vraagt.

Meer slapen

Je dierbare wordt slaperiger, is minder vaak en minder lang wakker en reageert minder. In de laatste uren raakt iemand vaak in een diepe slaap.

Veranderingen in de ademhaling

De ademhaling wordt onregelmatig. Soms komen er pauzes tussen het ademen, die steeds langer kunnen worden. Ook kan er slijm in de keel blijven zitten, waardoor de ademhaling geluid maakt. Dat klinkt voor naasten vaak zwaar, maar de stervende heeft daar zelf meestal geen last van.

Huid, handen en voeten

Handen, voeten, armen, benen en neus krijgen minder bloed. Ze kunnen koud aanvoelen. Op de benen kunnen paarsblauwe vlekken ontstaan en het gezicht kan bleker of grauwer worden. Ook het hartritme kan onregelmatiger en zwakker worden.

Minder plassen

Doordat iemand weinig drinkt, plast hij of zij ook minder. Het ophouden van de plas lukt soms niet meer.

Emotionele en spirituele veranderingen

Terugtrekken

Iemand kan minder behoefte hebben aan bezoek en gesprekken en zich meer naar binnen keren. Dat is geen afwijzing, maar hoort vaak bij het afscheid nemen.

Veranderingen in bewustzijn

Je dierbare kan in de war zijn of minder merken van wat er om hem of haar heen gebeurt. Blijf daarom goed opletten en vertel de zorgverleners wat je ziet.

Terugkijken op het leven

Sommige mensen kijken terug op hun leven, praten over herinneringen of denken na over het naderende einde. Luister, ook als het moeilijk is.

Terminale onrust

Een van de kenmerken van de stervensfase kan terminale onrust zijn, ook wel delier genoemd. Je dierbare is dan onrustig, verward of ziet dingen die er niet zijn. Soms maakt iemand kleine, friemelende bewegingen met de handen. Mensen noemen dit ook wel de doodsstrijd.

Oorzaken

Terminale onrust kan verschillende oorzaken hebben, zoals pijn, bijwerkingen van medicijnen, het verergeren van de ziekte of angst.

Wat helpt?

De arts kijkt waar de onrust vandaan komt en past de zorg daarop aan. Bijvoorbeeld door medicijnen aan te passen of rustgevende medicijnen te geven. Als naaste kun je zorgen voor een rustige omgeving en er gewoon zijn. Spreek de beelden die je dierbare ziet niet tegen, maar praat rustig over iets anders. Merk je veel onrust, bel dan de huisarts of de verpleegkundige.

Wat kun je als naaste doen?

• Houd de mond vochtig met een nat gaasje of sponsje en smeer de lippen in met wat vaseline.
• Praat tegen je dierbare. Ga ervan uit dat hij of zij je hoort. Deel mooie herinneringen of zeg wat je nog wilt zeggen. Lees ook kunnen stervenden ons nog horen?
• Vraag wat prettig is: rust, zachte muziek, een hand vasthouden of juist niet.
• Wees er. Rustig aanwezig zijn geeft vaak al steun.
• Zorg ook voor jezelf. Wissel elkaar af en neem pauzes.

Zoek je woorden voor het laatste afscheid? Lees dan wat zeg je tegen iemand die gaat sterven.

Palliatieve zorg en stervensbegeleiding

Palliatieve zorg speelt een belangrijke rol in de stervensfase. Die zorg richt zich op het verlichten van klachten en op zoveel mogelijk comfort. De huisarts, thuiszorg of een hospice werken daarbij samen met de familie. Daarnaast kun je hulp krijgen van een stervensbegeleider of vrijwilligers in de terminale zorg. Meer hierover lees je in wat is stervensbegeleiding. Stervensbegeleiders vind je ook in de bedrijvengids bij stervensbegeleiding. Ook in ons magazine Uitvaart-Inside komen deze onderwerpen aan bod.

Veelgestelde vragen

Hoe herken je dat iemand in de stervensfase is?

Vaak eet en drinkt iemand bijna niets meer, slaapt veel, ademt onregelmatig en krijgt koude handen en voeten of vlekken op de benen. Niet iedereen heeft alle tekenen. De huisarts of verpleegkundige kan je helpen inschatten wat je ziet.

Hoe lang duurt de stervensfase?

Dat verschilt. Het kan uren duren, maar ook dagen tot ongeveer een week.

Heeft een stervende last van de rochelende ademhaling?

Meestal niet. Het geluid komt door slijm in de keel. Voor naasten klinkt het zwaar, maar de stervende heeft er zelf meestal geen last van.

Moet je een stervende nog eten of drinken geven?

Nee, probeer dat niet. Geef alleen een slokje of ijsblokje als je dierbare erom vraagt, en houd de mond vochtig.