Wat is schijndood? Betekenis en het lazarussyndroom uitgelegd

In het kort

• Schijndood betekent dat iemand dood lijkt, maar nog leeft. Hartslag en ademhaling zijn dan zo zwak dat ze nauwelijks of niet waar te nemen zijn.
• Het lazarussyndroom (ook wel lazaruseffect) is een zeldzaam verschijnsel waarbij het hart vanzelf weer gaat kloppen nadat een reanimatie is gestaakt. Meestal gebeurt dat binnen tien minuten.
• Het is heel zeldzaam: in de medische literatuur gaat het om enkele tientallen beschreven gevallen. Artsen wachten daarom na het stoppen van een reanimatie even af voordat zij de dood vaststellen.

Wat is schijndood precies en wat is het lazarussyndroom? Iemand lijkt dood, maar leeft nog. We leggen uit hoe dat kan, hoe vaak het voorkomt en hoe artsen de dood vaststellen.

Wat is schijndood eigenlijk precies? Hoe kan zoiets gebeuren? En wat is het lazarussyndroom? Veel vragen komen op bij dit onderwerp. Het wordt door velen beschouwd als fascinerend en toch ook wel als angstaanjagend. Het komt zelden voor, maar er zijn verslagen waarin mensen dood leken of zelfs doodverklaard waren, waarna de vitale functies toch terugkeerden.

Wat is schijndood?

Schijndood, in het Engels ‘apparent death’, is een toestand waarbij de vitale functies van het lichaam, zoals hartslag en ademhaling, zo zwak zijn dat ze met het blote oog niet waarneembaar zijn. Iemand lijkt dan overleden, terwijl dat niet zo is. Zonder goed onderzoek kan dat leiden tot een verkeerde conclusie.

Schijndood is iets anders dan in coma zijn. Bij een coma is iemand buiten bewustzijn, maar zijn hartslag en ademhaling gewoon aanwezig en meetbaar.

Wat is het lazarussyndroom?

Het lazarussyndroom is vernoemd naar Lazarus, een figuur uit de Bijbel die volgens het verhaal uit de dood opstond. Bij dit syndroom komt de bloedsomloop spontaan weer op gang ná een reanimatiepoging die werd gestopt omdat die niet leek te werken. In de medische wereld heet dit ook wel autoresuscitatie.

De precieze oorzaak is nog niet helemaal duidelijk. Een van de verklaringen is dat er tijdens de reanimatie druk opbouwt in de borstkas, waardoor het hart pas weer de ruimte krijgt als de hartmassage en beademing stoppen.

Hoe vaak komt het voor?

Het lazarussyndroom is zeldzaam. In de medische literatuur zijn wereldwijd enkele tientallen gevallen beschreven. Waarschijnlijk wordt niet elk geval gemeld, maar het blijft een uitzondering.

Bij de gevallen die bekend zijn, kwam de bloedsomloop meestal binnen tien minuten na het stoppen van de reanimatie terug. Daarom wordt aanbevolen om na het staken van een reanimatie de patiënt nog zeker tien minuten te blijven observeren voordat de dood wordt vastgesteld.

Wat kan schijndood veroorzaken?

Er zijn omstandigheden waarin de vitale functies zo verzwakt raken dat iemand dood lijkt. Denk aan:

• ernstige onderkoeling
• verdrinking of verstikking
• een elektrische schok
• bepaalde medicijnen of middelen die de ademhaling en hartslag sterk verlagen

Juist in zulke situaties zijn hulpverleners extra voorzichtig voordat zij concluderen dat iemand is overleden.

Wat is het verschil met hersendood?

Hersendood is iets heel anders. Bij hersendood zijn alle hersenfuncties, inclusief de hersenstam, volledig en blijvend uitgevallen. Iemand kan dan alleen nog met machines worden beademd. In Nederland wordt hersendood volgens een vast protocol in het ziekenhuis vastgesteld. Van hersendood kom je niet terug, van schijndood in theorie wel.

De gevolgen

Als je doodverklaard wordt terwijl je dat niet bent, kan dat een beangstigende ervaring zijn. Niet alleen voor de persoon bij wie het gebeurt, maar ook voor de familie. Het kan een traumatische ervaring zijn, waarbij hulp van een psycholoog of traumatherapeut kan helpen. Ook voor zorgverleners is het ingrijpend. Het laat zien hoe belangrijk een zorgvuldige vaststelling van de dood is.

Hoe wordt de dood vastgesteld?

In Nederland stelt altijd een arts de dood vast. Die controleert onder meer of er geen hartslag, ademhaling en reactie van de pupillen meer is. Pas daarna wordt een verklaring van overlijden opgemaakt. Daarnaast mag een overledene volgens de wet niet eerder dan 36 uur na het overlijden worden begraven of gecremeerd, tenzij de officier van justitie en de burgemeester toestemming geven. Lees meer over hoe vaak levend begraven echt voorkomt.

Wat doe je als je twijfelt?

Twijfel je of iemand nog leeft? Bel dan altijd direct 112 en begin, als je dat kunt, met reanimeren. De meldkamer helpt je daarbij. Alleen een arts kan vaststellen of iemand echt is overleden.

Tot slot

Schijndood en het lazarussyndroom zijn zeldzaam, maar ze laten zien hoe belangrijk zorgvuldig onderzoek is op het moment dat men denkt dat iemand overleden is. Moderne apparatuur, zoals een hartmonitor (ECG), en vaste werkwijzen maken de kans op vergissingen tegenwoordig heel klein. Lees ook over de laatste zorg van een overledene.

Veelgestelde vragen

Wat is de betekenis van schijndood?

Schijndood betekent dat iemand dood lijkt, maar nog leeft. Hartslag en ademhaling zijn zo zwak dat ze niet goed waar te nemen zijn.

Wat is het lazaruseffect?

Het lazaruseffect of lazarussyndroom is het zeldzame verschijnsel dat het hart vanzelf weer gaat kloppen nadat een reanimatie is gestopt.

Kun je in Nederland per ongeluk levend begraven worden?

Dat is vrijwel uitgesloten. Een arts stelt altijd de dood vast en er zit wettelijk minimaal 36 uur tussen overlijden en begraven of cremeren.

Is schijndood hetzelfde als een coma?

Nee. In een coma ben je buiten bewustzijn, maar zijn je hartslag en ademhaling gewoon aanwezig en meetbaar.

Klik hier om ons glossy uitvaartmagazine Uitvaart-Inside te bestellen voor meer inspiratie en informatie omtrent uitvaarten.