Día de los Muertos: hoe Mexico de doden viert

In Mexico wordt de dood niet alleen herdacht met stilte en verdriet. Tijdens Día de los Muertos, oftewel de Dag van de Doden, veranderen huizen, straten en begraafplaatsen in kleurrijke plekken vol bloemen, kaarsen, muziek en herinneringen. Families zetten altaren klaar met foto's van overleden dierbaren, bereiden hun favoriete gerechten en bezoeken de graven van mensen die zij missen.

De traditie is een van de bekendste culturele vieringen van Mexico. Maar achter de kleurrijke versieringen en opvallende suikerschedels schuilt een diepere betekenis. Día de los Muertos draait om familie, verbondenheid en het levend houden van de herinnering aan mensen die zijn overleden. De dood wordt daarbij niet uitsluitend gezien als het einde, maar ook als een onderdeel van de kringloop van het leven.

Lees ook: Seance op begraafplaats: 58 nabestaanden doen aangifte

Wanneer wordt Día de los Muertos gevierd?

Día de los Muertos wordt ieder jaar rond 1 en 2 november gevierd. De voorbereidingen beginnen vaak al eind oktober. In veel gemeenschappen spelen ook de dagen daarvoor een rol.

De viering valt samen met twee katholieke herdenkingsdagen:

• 1 november: Allerheiligen, waarop in de katholieke traditie alle heiligen worden herdacht. In verschillende Mexicaanse gemeenschappen staat deze dag ook in het teken van overleden kinderen.

• 2 november: Allerzielen, de dag waarop overleden dierbaren worden herdacht. In veel families ligt de nadruk op de herinnering aan overleden volwassenen.

De precieze invulling en het tijdstip waarop overleden dierbaren volgens de traditie worden verwelkomd, verschillen per regio en gemeenschap. Er bestaat dus niet één vast draaiboek voor heel Mexico.

Waar komt Día de los Muertos vandaan?

De wortels van Día de los Muertos liggen in verschillende culturele en religieuze tradities. In de gebieden van het huidige Mexico bestonden al vóór de komst van de Spanjaarden uitgebreide gebruiken rondom de dood en het herdenken van voorouders. Bij verschillende inheemse volkeren speelden rituelen voor overledenen een belangrijke rol.

Na de Spaanse verovering in de zestiende eeuw kwamen deze gebruiken in aanraking met het katholieke geloof. De Europese vieringen van Allerheiligen en Allerzielen werden onderdeel van de Mexicaanse herdenkingscultuur. Door de eeuwen heen ontstonden daaruit uiteenlopende tradities waarin inheemse en katholieke elementen samenkomen.

De geschiedenis is overigens genuanceerder dan de vaak gehoorde uitleg dat de huidige viering rechtstreeks uit één precolumbiaans feest is ontstaan. Het Mexicaanse Nationaal Instituut voor Antropologie en Geschiedenis (INAH) wijst erop dat de viering van 1 en 2 november ook een Europese katholieke oorsprong heeft. De huidige traditie is het resultaat van een lange historische ontwikkeling.

In 2008 werd de inheemse feesttraditie ter ere van de doden door UNESCO opgenomen op de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid. De traditie was al in 2003 erkend als een bijzondere vorm van levend cultureel erfgoed.

Het altaar: een plek voor overleden dierbaren

Een van de belangrijkste onderdelen van Día de los Muertos is de ofrenda: een speciaal ingericht altaar voor overleden familieleden en andere dierbaren. Families bouwen deze herdenkingsplek thuis, maar ook op openbare locaties en bij graven.

Op het altaar staan vaak foto's van de overledenen. Daarnaast worden persoonlijke bezittingen, bloemen, kaarsen, eten en drinken neergezet. Volgens de traditie kunnen de zielen van overleden dierbaren tijdens deze dagen tijdelijk terugkeren naar de wereld van de levenden. De familie bereidt daarom een warm welkom voor.

De verschillende onderdelen van het altaar hebben vaak een symbolische betekenis:

• Foto's: herinneren aan de mensen voor wie het altaar is ingericht.

• Cempasúchil: de feloranje goudsbloem die ook wel de Mexicaanse afrikaantjesbloem wordt genoemd. De kleur en geur zouden de overleden zielen de weg naar huis wijzen.

• Kaarsen: staan symbool voor licht en helpen volgens de traditie de overledenen hun weg te vinden.

• Water: wordt neergezet om de terugkerende zielen te verfrissen na hun reis.

• Zout: staat onder meer symbool voor zuivering en bescherming.

• Eten en drinken: favoriete gerechten en dranken van de overledene worden klaargezet als teken van gastvrijheid en verbondenheid.

• Papel picado: kleurrijke, uitgeknipte papieren versieringen die vaak boven het altaar hangen en de vergankelijkheid van het leven kunnen verbeelden.

De precieze inrichting verschilt per familie en regio. Sommige altaren zijn eenvoudig en persoonlijk, andere bestaan uit meerdere verdiepingen en zijn rijk versierd.

Waarom zijn de goudsbloemen zo belangrijk?

Wie beelden van Día de los Muertos ziet, herkent vrijwel direct de feloranje bloemen die overal terugkomen. Het gaat om de cempasúchil, een bloem die sterk met de Mexicaanse herdenkingsdagen verbonden is.

Volgens de traditie helpen de kleur en geur van de bloemen de zielen van overledenen om hun familie terug te vinden. Daarom worden de bloemen op altaren geplaatst, bij graven neergelegd en soms in bloemblaadjespaden uitgestrooid.

Die paden kunnen symbolisch de route vormen van de begraafplaats naar het huis waar de familie de ofrenda heeft ingericht. De bloemen zijn daarmee niet alleen decoratie, maar een belangrijk onderdeel van de betekenis van de viering.

Begraafplaatsen veranderen in plekken vol leven

Tijdens Día de los Muertos krijgen begraafplaatsen in veel Mexicaanse gemeenschappen een bijzondere betekenis. Families bezoeken de graven van hun overleden dierbaren, maken grafmonumenten schoon en versieren deze met bloemen, kaarsen en persoonlijke herinneringen.

Op sommige plaatsen blijven families tot diep in de nacht bij de graven. Er wordt gegeten, gepraat, gezongen en soms muziek gemaakt. Kinderen zijn erbij en luisteren naar verhalen over familieleden die zij misschien nooit hebben gekend.

Het bezoek aan de begraafplaats is daarmee niet alleen een moment van herdenken. Het is ook een gelegenheid om als familie samen te komen en de band met eerdere generaties te onderhouden.

De manier waarop dit gebeurt, verschilt sterk per plaats. In sommige gemeenschappen ligt de nadruk op religieuze rituelen en gebed, terwijl andere plaatsen bekendstaan om uitgebreide vieringen op de begraafplaats.

Pan de muerto en andere traditionele gerechten

Ook eten speelt een belangrijke rol tijdens Día de los Muertos. Families bereiden gerechten die hun overleden dierbaren graag aten. Die worden op het altaar geplaatst en later vaak samen gegeten.

Een bekend product is pan de muerto, letterlijk brood van de doden. Dit zoete brood wordt speciaal voor de herdenkingsperiode gebakken. Het heeft vaak een ronde vorm en is versierd met deegvormen die op botten lijken. De vormgeving kan verwijzen naar de kringloop van het leven en de dood.

Daarnaast komen onder meer tamales, mole, fruit, chocolade en traditionele dranken op de altaren terecht. De gerechten verschillen per streek en familie. Juist de persoonlijke keuze voor het favoriete eten van een overledene maakt het altaar bijzonder.

De kleurrijke schedels en La Catrina

Een ander bekend beeld van Día de los Muertos is de kleurrijke schedel, vaak gemaakt van suiker of chocolade. Deze calaveras worden gebruikt als versiering en als verwijzing naar de dood. Soms staat er een naam op, bijvoorbeeld die van een familielid.

Ook La Catrina is niet meer weg te denken uit de beeldtaal van de viering. Dit elegante skelet van een vrouw met een grote hoed is gebaseerd op een afbeelding van de Mexicaanse kunstenaar José Guadalupe Posada uit het begin van de twintigste eeuw. De figuur werd later verder bekend door de schilder Diego Rivera.

La Catrina wordt vaak gezien als een herinnering dat de dood iedereen gelijk maakt, ongeacht rijkdom of maatschappelijke positie. Het beeld is inmiddels uitgegroeid tot een internationaal herkenbaar symbool van de Mexicaanse doodscultuur.

Is Día de los Muertos hetzelfde als Halloween?

Hoewel Día de los Muertos en Halloween rond dezelfde periode plaatsvinden en soms vergelijkbare versieringen hebben, zijn het verschillende tradities.

Halloween wordt vooral geassocieerd met verkleden, griezelige figuren, snoep en het spel van trick-or-treat. Día de los Muertos heeft een andere betekenis: het staat in het teken van het herdenken en verwelkomen van overleden dierbaren.

De kleurrijke schedels en skeletten zijn daarbij niet bedoeld om de dood eng te maken. Ze maken deel uit van een culturele traditie waarin de dood op een open, symbolische en soms humoristische manier wordt benaderd.

Niet overal in Mexico wordt het op dezelfde manier gevierd

Día de los Muertos is geen uniforme nationale viering met overal dezelfde gebruiken. Mexico kent verschillende inheemse gemeenschappen, regionale tradities en lokale rituelen. Daardoor kan de manier waarop de herdenkingsdagen worden ingevuld behoorlijk verschillen.

In sommige plaatsen staan de altaren in huis centraal. Elders trekken families naar de begraafplaats of vinden er processies, muziekoptredens en openbare activiteiten plaats. Ook de gerechten, bloemen en rituelen kunnen per regio anders zijn.

In steden zoals Oaxaca, Mexico-Stad en Pátzcuaro zijn de vieringen bekend bij bezoekers uit binnen- en buitenland. Toch zijn het vooral de families en lokale gemeenschappen die de traditie dragen en van generatie op generatie doorgeven.

Wat kunnen we leren van Día de los Muertos?

Día de los Muertos laat zien dat er niet één manier bestaat om met de dood en het verlies van een dierbare om te gaan. Waar in Nederland herdenken vaak een ingetogen karakter heeft, kent deze Mexicaanse traditie ook ruimte voor muziek, eten, kleur en samenzijn.

De gedachte dat overleden dierbaren onderdeel blijven van het familieverhaal is herkenbaar in veel culturen. Foto's, persoonlijke voorwerpen, favoriete gerechten en verhalen kunnen helpen om iemand dichtbij te houden, ook wanneer diegene er niet meer is.

Misschien is dat wel de belangrijkste betekenis van Día de los Muertos: de dood hoeft niet te betekenen dat de herinnering verdwijnt. Door verhalen te vertellen, tradities door te geven en samen stil te staan bij het leven van iemand, blijft die persoon op een andere manier deel uitmaken van het leven van de nabestaanden.

Bronnen en meer informatie:

• UNESCO – Indigenous festivity dedicated to the dead

• UNESCO – Día de Muertos: el regreso de lo querido

• INAH – El origen del Día de Muertos

• INAH – Día de Muertos: Memoria viva

• Secretaría de Agricultura – Día de Muertos, una celebración de vida

Meer nieuws

31 oktPFAS op begraafplaats: bezoekers moeten handen wassen31 oktNotaris rekent € 2.117 voor verklaring van erfrecht: mag dat?31 oktRust voor later: regie over je uitvaart

Al het nieuws →

Goed om te weten

• Día de los Muertos: betekenis en tradities van de Mexicaanse Dag van de Doden
• Wat kost een uitvaart?

Heb je een tip of aanvulling? Mail de redactie · Hoe wij bijwerken en corrigeren