Langstlevende in huis, maar wie betaalt de erfbelasting?
8 minuten lezenDoor Redactie Uitvaart-Platform.nl · nagekeken door 
Amisha Mannak-SoeratramBijgewerkt
Onlangs kregen we via de chat op Uitvaart-Platform.nl een vraag over een samengesteld gezin met een bijzondere erfrechtelijke situatie. Twee partners wonen samen en hebben een samenlevingsovereenkomst waarin staat dat de langstlevende in de gezamenlijke woning mag blijven wonen. Samen hebben zij negen kinderen uit eerdere relaties. Na het overlijden van een van de partners erven de kinderen, maar wie betaalt dan de erfbelasting als de woning niet wordt verkocht en de langstlevende er blijft wonen? Het is een herkenbare vraag die laat zien hoe ingewikkeld erfrecht en erfbelasting kunnen worden wanneer er kinderen uit eerdere relaties zijn.
Een partner verliezen is al ingrijpend genoeg. Wanneer de langstlevende vervolgens ook te maken krijgt met belastingaanslagen of onduidelijkheid over de woning, kan dat voor extra zorgen zorgen. Want een recht om in een woning te blijven wonen betekent niet automatisch dat de langstlevende ook eigenaar wordt of de woning erft.
In dit artikel leggen we uit hoe dit kan werken, welke rol een samenlevingsovereenkomst en testament spelen en waar partners vooraf rekening mee kunnen houden.
Een samenlevingsovereenkomst maakt je niet automatisch erfgenaam
Veel samenwonende stellen denken dat een samenlevingsovereenkomst dezelfde bescherming biedt als een huwelijk of geregistreerd partnerschap. Dat is niet zo.
Een samenlevingsovereenkomst kan afspraken bevatten over gezamenlijke bezittingen, kosten en wat er gebeurt wanneer een van de partners overlijdt. Denk bijvoorbeeld aan een verblijvingsbeding, waarmee bepaalde gezamenlijke bezittingen aan de langstlevende kunnen toekomen.
Maar een samenlevingsovereenkomst maakt de partners niet automatisch elkaars erfgenaam. Daarvoor is in beginsel een testament nodig.
Wanneer iemand ongehuwd samenwoont en overlijdt zonder testament, erven de kinderen volgens het wettelijke erfrecht. De langstlevende samenwonende partner erft niet automatisch mee. Dit is een belangrijk verschil met gehuwden en geregistreerde partners, voor wie onder voorwaarden de wettelijke verdeling geldt.
De langstlevende mag blijven wonen, maar is niet automatisch eigenaar
In een samenlevingsovereenkomst of testament kan worden geregeld dat de langstlevende partner na het overlijden in de woning mag blijven wonen.
Daarbij is het belangrijk om te weten welk recht precies is vastgelegd. Er bestaat namelijk een verschil tussen eigendom, vruchtgebruik en een recht van gebruik en bewoning.
Bij vruchtgebruik mag iemand een woning gebruiken zonder daarvan de eigenaar te zijn. De kinderen kunnen bijvoorbeeld de blote eigendom erven. Zij zijn dan juridisch eigenaar, maar de langstlevende mag de woning blijven gebruiken zolang het vruchtgebruik geldt.
Bij een recht van gebruik en bewoning wordt eveneens vastgelegd dat iemand in de woning mag blijven wonen, maar de precieze bevoegdheden en voorwaarden kunnen anders zijn.
De inhoud van de notariële akte is daarom bepalend. Alleen de mededeling dat de langstlevende in de woning mag blijven, is onvoldoende om de fiscale gevolgen te beoordelen.
Moeten de kinderen direct erfbelasting betalen?
Dat kan inderdaad. Het feit dat de langstlevende partner in de woning blijft wonen, betekent niet automatisch dat de erfbelasting wordt uitgesteld tot diens overlijden.
Wanneer kinderen een erfdeel krijgen, kan daarover bij het eerste overlijden erfbelasting verschuldigd zijn. Dat kan ook het geval zijn wanneer zij niet direct over de woning kunnen beschikken.
Bij een constructie met vruchtgebruik en blote eigendom wordt voor de erfbelasting rekening gehouden met de waarde van beide rechten. De waarde van het vruchtgebruik wordt volgens fiscale regels berekend. De waarde van de blote eigendom is vervolgens de resterende waarde.
De leeftijd van de langstlevende en de voorwaarden van het gebruiksrecht kunnen daarbij van invloed zijn op de berekening.
Dit kan een lastige situatie opleveren: de kinderen krijgen een vermogensrecht, maar er komt geen geld vrij uit de woning. Toch kan er al een belastingaanslag ontstaan.
Hoeveel erfbelasting betalen kinderen in 2026?
De hoogte van de erfbelasting hangt af van de waarde die ieder kind verkrijgt en de toepasselijke vrijstelling.
In 2026 bedraagt de vrijstelling voor een kind € 26.230. Over het belastbare bedrag geldt voor kinderen een tarief van 10% tot € 158.669 en 20% over het meerdere.
Bij negen kinderen kan de nalatenschap over meerdere erfgenamen worden verdeeld. Daardoor wordt de verkrijging per kind mogelijk lager. Dat betekent echter niet automatisch dat er geen erfbelasting verschuldigd is.
De berekening hangt af van de totale nalatenschap, de eigendomsverhouding, eventuele schulden en de waarde van de rechten die de kinderen en de langstlevende verkrijgen.
Heeft de langstlevende partner recht op de hoge partnervrijstelling?
Samenwonenden kunnen voor de erfbelasting als partners worden aangemerkt, maar daarvoor gelden voorwaarden.
Een belangrijke mogelijkheid is dat er een notarieel samenlevingscontract is met een wederzijdse zorgverplichting, dat beide partners op hetzelfde adres staan ingeschreven en dat aan de overige wettelijke voorwaarden wordt voldaan. In die situatie geldt in beginsel een minimale periode van zes maanden vóór het overlijden.
Ook zonder notarieel samenlevingscontract kan onder voorwaarden sprake zijn van fiscaal partnerschap wanneer beide partners minimaal vijf jaar onafgebroken op hetzelfde adres ingeschreven staan.
De partnervrijstelling bedraagt in 2026 € 828.035. Maar let op: fiscaal partnerschap betekent niet automatisch dat iemand ook erfgenaam is. De vrijstelling is alleen relevant voor wat de langstlevende daadwerkelijk verkrijgt en de fiscale behandeling daarvan.
Hoe voorkom je dat de langstlevende de woning moet verkopen?
Dit is misschien wel het belangrijkste aandachtspunt voor samengestelde gezinnen.
Wanneer de woning een groot deel van het vermogen vormt, maar er weinig spaargeld beschikbaar is, kan het betalen van erfbelasting lastig zijn. De langstlevende wil in de woning blijven wonen, terwijl de kinderen hun erfdeel krijgen en mogelijk belasting moeten betalen.
Er zijn verschillende manieren om dit vooraf te regelen. Welke oplossing passend is, hangt af van de persoonlijke situatie.
Een goed testament opstellen
Met een testament kan worden geregeld wie de erfgenamen zijn en welke rechten de langstlevende krijgt. Ook kan worden vastgelegd onder welke voorwaarden kinderen hun erfdeel ontvangen.
Vruchtgebruik of recht van bewoning vastleggen
De langstlevende kan onder bepaalde voorwaarden het recht krijgen om in de woning te blijven wonen, terwijl de kinderen de blote eigendom verkrijgen. De fiscale gevolgen moeten vooraf worden doorgerekend.
Voldoende financiële middelen reserveren
Het kan verstandig zijn om na te denken over voldoende spaargeld, een passende verzekering of andere middelen waarmee eventuele belastingaanslagen kunnen worden betaald.
De eigendom van de woning bekijken
Staat de woning op naam van één partner of zijn beiden eigenaar? En voor welk percentage? Dit maakt veel verschil voor de omvang van de nalatenschap.
Laat de fiscale gevolgen vooraf berekenen
Een notaris kan de juridische afspraken beoordelen. Een erfrechtelijk fiscalist kan vervolgens berekenen welke erfbelasting bij het eerste en eventueel tweede overlijden kan ontstaan.
Waarom samengestelde gezinnen extra aandacht nodig hebben
Wanneer partners allebei kinderen uit eerdere relaties hebben, kunnen de belangen behoorlijk uiteenlopen.
De langstlevende wil vaak in de vertrouwde woning blijven wonen. De kinderen willen tegelijkertijd zekerheid over hun erfdeel. Dat hoeft geen probleem te zijn, maar onduidelijke afspraken kunnen na een overlijden tot spanningen leiden.
Het is daarom verstandig om niet alleen te kijken naar wie wat erft, maar ook naar de vraag wanneer kinderen hun erfdeel kunnen opeisen, wie de woonlasten betaalt en wat er gebeurt als de langstlevende de woning later wil verkopen of verhuizen.
Juist bij samengestelde gezinnen is het belangrijk om deze onderwerpen tijdig met alle betrokkenen en een notaris te bespreken.
Veelgestelde vragen over erfbelasting en de langstlevende partner
Moeten kinderen erfbelasting betalen als de langstlevende in het huis blijft wonen?
Dat kan. Als kinderen bij het overlijden een erfdeel verkrijgen, kan daarover direct erfbelasting verschuldigd zijn. Ook wanneer zij de woning niet direct kunnen gebruiken of verkopen, kan er een belastingaanslag ontstaan.
Kan de langstlevende partner in de woning blijven zonder eigenaar te zijn?
Ja. Dat kan bijvoorbeeld door een testamentair vruchtgebruik of een recht van gebruik en bewoning. De precieze rechten en verplichtingen moeten juridisch worden vastgelegd.
Is een samenlevingsovereenkomst voldoende om van elkaar te erven?
Nee, niet automatisch. Een samenlevingsovereenkomst kan bepaalde afspraken bevatten over gezamenlijke bezittingen en het verblijvingsbeding, maar maakt de partner niet vanzelf erfgenaam. Daarvoor is doorgaans een testament nodig.
Geldt de hoge vrijstelling voor erfbelasting ook voor samenwonenden?
Dat kan, als zij voldoen aan de voorwaarden voor fiscaal partnerschap. Een notarieel samenlevingscontract met wederzijdse zorgverplichting en inschrijving op hetzelfde adres is een belangrijke route. De vrijstelling geldt niet automatisch alleen omdat mensen samenwonen.
Wat gebeurt er als de langstlevende de erfbelasting niet kan betalen?
Neem tijdig contact op met de Belastingdienst en een fiscaal adviseur. Afhankelijk van de situatie kunnen betalingsmogelijkheden of uitstel worden onderzocht. Het is verstandig om dit al bij het opstellen van het testament en de samenlevingsovereenkomst mee te nemen.
Regel het voordat het nodig is
Een samenlevingsovereenkomst kan een belangrijke basis vormen, maar biedt niet automatisch volledige bescherming bij overlijden. Zeker wanneer er kinderen uit eerdere relaties zijn en een woning het belangrijkste bezit vormt, kunnen de gevolgen groot zijn.
Door tijdig een testament op te stellen, de eigendomsverhoudingen te controleren en de erfbelasting te laten berekenen, kunnen veel onzekerheden worden voorkomen. Zo wordt niet alleen rekening gehouden met de erfenis van de kinderen, maar ook met de woonzekerheid en financiële positie van de langstlevende partner.
Bronnen:
Vragen die families hierover stellen
Ook vaak gevraagd
Wat zijn de financiële gevolgen van overlijden voor de langstlevende partner?
Bij een gemeenschap van goederen is de helft van het gezamenlijke vermogen van de langstlevende partner; de andere helft hoort bij de nalatenschap. Zonder testament krijgt de partner volgens de wettelijke verdeling meestal alle bezittingen, en krijgen de kinderen een vordering.
Het inkomen kan dalen als de overledene een inkomen had. Een Anw-uitkering van de SVB krijg je alleen als je geboren bent vóór 1950, een kind jonger dan 18 hebt of minstens 45% arbeidsongeschikt bent, en je inkomen niet te hoog is. De AOW van de overledene stopt; soms krijg je eenmalig een overlijdensuitkering.
Wie betaalt een gemeentelijke uitvaart?
De gemeente betaalt eerst de kosten van een gemeentelijke uitvaart. Daarna kan de gemeente die kosten verhalen op de nalatenschap van de overledene (artikel 22 van de Wet op de lijkbezorging). Is er geen of te weinig geld in de nalatenschap, dan kan de gemeente in bepaalde gevallen familieleden aanspreken die volgens de wet onderhoudsplichtig waren, zoals kinderen of ouders.
Heb je als familielid zelf weinig geld om een uitvaart te betalen, vraag dan bij de gemeente naar bijzondere bijstand.
Zie ook de woordenlijst: Gemeentelijke uitvaart.
Moet ik de woning taxeren voor de erfbelasting?
Nee, meestal niet. Voor de erfbelasting gebruik je voor een woning de WOZ-waarde die de gemeente heeft vastgesteld. Dat staat in de wet, en het geldt ook als de woning later minder opbrengt. Een eigen taxatie kun je daar niet voor in de plaats zetten.
Vind je de WOZ-waarde te hoog? Dan kun je alleen bezwaar maken bij de gemeente, binnen de termijn op de WOZ-beschikking. Een taxatie kan wel handig zijn om een goede vraagprijs te bepalen als je de woning wilt verkopen.
Vind makelaars en taxateurs via onze bedrijvengids.
Wat is een bijna-thuis-huis?
Een bijna-thuis-huis is een kleinschalig huis waar mensen in de laatste levensfase kunnen wonen als sterven thuis niet meer gaat. De sfeer is huiselijk. Getrainde vrijwilligers geven aandacht en helpen bij de verzorging, met coördinatoren als aanspreekpunt. De medische zorg komt van je eigen huisarts en de thuiszorg.
Meestal kun je er terecht als een arts verwacht dat je binnen ongeveer drie maanden overlijdt. Vaak vraagt het huis een eigen bijdrage. Sommige aanvullende zorgverzekeringen vergoeden die helemaal of gedeeltelijk.
Een volgende stap
Erfdeelberekenaar
Reken uit wie wat erft volgens het Nederlandse erfrecht.
Open de erfdeelberekenaar →Ondernemers in Erfrecht die hierbij kunnen helpen
Alle ondernemers in Erfrecht in de gids →Getoond omdat dit artikel over dit onderwerp gaat. Geen commissie, geen bemiddeling; je neemt zelf contact op. De volgorde is alfabetisch.
